1942 წელს მან მინდორში, სრულიად მარტო იმშობიარა. მის შვილს უკვე 80 წელზე მეტი შეუსრულდა, მაგრამ ის ყოველ წელს ბრუნდება იმ ადგილას და იქ ყვავილებს მიაქვს. თუმცა ვერავინ წარმოიდგენდა, რა ისტორია იმალებოდა ამის უკან…
ბოლო ზაფხული ერთად
1942 წლის ივლისი სასტიკად ცხელი იყო.
ისეთი სიცხე იდგა, რომ ბალახი ფესვებთანაც კი იწყებდა გაყვითლებას. თიბვა ადრე დაიწყო და ყველამ იცოდა: თუ თივას დროულად არ შეაგროვებდნენ, ზამთარი დაუნდობელი იქნებოდა.
ჩრდილოეთში ზამთარი არ გეკითხება. ოქტომბერში მოდის და თვეების განმავლობაში რჩება. ვინც წინასწარ არ მოემზადება, გაზაფხულზე შეიძლება აღარაფერი დარჩეს.
სოფელში თითქმის აღარ დარჩენილიყვნენ კაცები.
ომმა ყველაფერი წაიღო. მობილიზაციის ბრძანებები ივნისში მოვიდა. ერთ დღეში ქმრები, მამები და ვაჟები სახლებიდან გაქრნენ. სატვირთო მანქანებმა ისინი რაიონულ სადგურში წაიყვანეს, იქიდან კი — ფრონტზე.
სოფლის თავზე დღეების განმავლობაში ისმოდა ტირილის ხმა.
ქალები ქვითინებდნენ. ბავშვები მამებს ეჭიდებოდნენ. მოხუცები პირჯვარს იწერდნენ და შემდეგ ჩუმად ბრუნდებოდნენ.
მარიამმაც დაემშვიდობა ქმარს.
სტეფანი ძლიერი და პატიოსანი ადამიანი იყო. არ სვამდა, არავის აწყენინებდა, სახლს უვლიდა და ცოლი უყვარდა. არა დიდი სიტყვებით — უბრალოდ ისე, როგორც ნამდვილი სიყვარული არსებობს.
როდესაც ბოლოს იდგნენ ერთმანეთის წინაშე გაწვევის ადგილზე, სტეფანმა მარიამი ჩაიხუტა.
– თავს გაუფრთხილდი… და ჩვენს პატარა ბიჭსაც მოუარე.
მარიამი გაშეშდა.
– რომელ პატარა ბიჭს?
მისი მუცელი ჯერ თითქმის არ ჩანდა. თვითონაც ბოლომდე არ იცოდა.
მაგრამ კაცმა იგრძნო.
შეიძლება სიყვარულს ისეთი რაღაცების დანახვაც შეუძლია, რასაც სხვები ვერ ამჩნევენ.
– დაბრუნდი… – ჩურჩულებდა მარიამი. – გესმის? დაბრუნდი ჩემთან.
სტეფანმა მხოლოდ თავი დაუქნია.
ავიდა სატვირთო მანქანაზე.
და წავიდა.
მას იგი აღარასოდეს უნახავს.
მარტო მინდორში
პირველ თვეებში ჯერ კიდევ მოდიოდა წერილები.
მოკლე, ნაჩქარევად დაწერილი სიტყვები ფანქრით, პატარა ქაღალდის ნაგლეჯებზე:
„ცოცხალი ვარ. კარგად ვარ. ვიბრძვით. დამელოდეთ.“
საღამოობით მარიამი ნავთის ლამპის შუქზე ისევ და ისევ კითხულობდა მათ. ტუჩები უხმოდ მოძრაობდა, თითქოს ლოცულობდა.
შემდეგ წერილებმა შეწყვიტა მოსვლა.
ყოველდღე მიდიოდა სოფლის განაპირას, იქნებ ფოსტალიონი გამოჩენილიყო.
მაგრამ მოხუცი ნიკოდიმოსი მხოლოდ თავს აქნევდა:
– არაფერი, მარუსკა… დღესაც არაფერი მომიტანია.
ამასობაში მისი მუცელი უფრო და უფრო იზრდებოდა.
ივლისისთვის უკვე მეშვიდე თვეში იყო. უჭირდა, მაგრამ მუშაობდა. ომი იყო. მიწა ლოდინს არ იწყებს.
– ჯერ კიდევ შემიძლია – ამბობდა ყოველთვის. – აგვისტოში ვიმშობიარებ. მანამდე ვიმუშავებ.
მაგრამ მისმა პატარა ბიჭმა აგვისტომდე არ მოიცადა.
22 ივლისს მარიამი შორეულ სათიბზე გაგზავნეს.
ადგილი ულამაზესი იყო.
არყის ხეები მინდვრის პირას, მაღალი ბალახი, ყვავილების სურნელი, ფუტკრების ზუზუნი. ისეთი სიჩუმე იდგა, თითქოს სამყაროს ერთი წამით დაავიწყდა ომი.
მარიამი მარტო მუშაობდა.
სხვები შორს იყვნენ. ვერ ხედავდა მათ, ვერ ესმოდა მათი ხმა.
მხოლოდ ქარი ისმოდა.
ჩიტების ხმა.
და ცელის მოძრაობა.
შემდეგ კი უცებ გაჩერდა.
მწვავე ტკივილმა დაუარა.
ცელი ხელიდან გაუვარდა.
მუხლებზე დაეცა.
კიდევ ერთი ტკივილი.
და მაშინ მიხვდა.
ბავშვი მოდიოდა.
ახლა.
აქ.
მარტო.
სოფლიდან სამი კილომეტრის მოშორებით.
– ღმერთო… დამეხმარე… – ჩურჩულებდა.
და როგორღაც დაეხმარა.
მარიამს პანიკა არ დაუფლებია. არ გატყდა. მოქმედებდა ისე, თითქოს ვიღაც უხილავი წარმართავდა მის ხელს.
ძლივს მივიდა მინდვრის კიდემდე, სადაც ბალახი უფრო რბილი იყო. გაიხადა ძველი, დაკემსილი ზედა ტანსაცმელი, ქვეშ დაიფინა და მიწაზე დაწვა.
ზემოთ უსასრულო ლურჯი ცა იყო.
ირგვლივ ზაფხულის სურნელი.
დაბადება ცის ქვეშ
მარიამმა უხმოდ იმშობიარა.
არ უყვირია.
არავინ იყო, ვინც გაიგებდა.
არავინ იყო, ვინც დაეხმარებოდა.
მხოლოდ ბალახს ჩაეჭიდა, კბილები დააჭირა ერთმანეთს და ისევ და ისევ იმეორებდა:
– ღმერთო… დამეხმარე…
არ იცოდა, რამდენი დრო გავიდა.
ერთი საათი?
ორი?
შეიძლება მთელი მარადისობა.
შემდეგ უცებ სიჩუმე ჩამოწვა.
და ამ სიჩუმეში პატარა ხმა გაისმა.
ახალშობილის ტირილი.
მისი შვილი.
მარიამმა აიყვანა.
პატარა იყო.
სუსტი.
ვადამდე ადრე დაბადებული.
მაგრამ ცოცხალი იყო.
ცოცხალი.
და სწორედ მაშინ პირველად ატირდა მარიამი.
არა ტკივილისგან.
არამედ სიხარულისგან.
ცრემლები სახეზე ჩამოსდიოდა, როცა შვილს გულზე იკრავდა.
ბიჭი, რომელსაც თითქოს არ უნდა დაებადა.
ბიჭი, რომელსაც თითქოს არ უნდა გადაერჩინა თავი.
მაგრამ ის იქ იყო.
დედის მკლავებში.
მარიამმა თავისი ტანსაცმლით გაახვია, გულთან მიიკრა და ლოდინი დაიწყო.
სიცოცხლე, რომელსაც თითქოს არ უნდა ეარსება
მხოლოდ საღამოს იპოვეს.
ქალები ეძებდნენ, რადგან უკან არ დაბრუნდა.
როდესაც არყის ხის ქვეშ მწოლიარე მარიამი დაინახეს, ყველამ ტირილი დაიწყო.
– წმინდა ღვთისმშობელო… მარიამ… აქ იმშობიარე?
მარიამმა სუსტად გაიღიმა.
– აქ.
– მარტო?
მარიამმა შვილს შეხედა.
– მარტო არ ვიყავი. ღმერთი ჩემთან იყო.
სოფელში საკაცით წაიყვანეს.
პატარა ბიჭს ფრთხილად მიაბრძანებდნენ, თითქოს მინისგან ყოფილიყო გაკეთებული.
ბავშვს ივანე დაარქვეს.
ბაბუის სახელის მიხედვით.
ცხოვრება გაგრძელდა
სტეფანი აღარ დაბრუნებულა.
მისი სიკვდილის ამბავი 1944 წელს მოვიდა.
მარიამმა ცნობა წაიკითხა, ფრთხილად დაკეცა, პატარა ყუთში შეინახა და შემდეგ ძროხის მოსაწველად გავიდა.
დასანგრევად დრო არ ჰქონდა.
მას ივანე ჰყავდა.
მისი შვილი.
მისი ცხოვრება.
მარიამი ორი ადამიანის ნაცვლად მუშაობდა.
მინდვრებში.
მეურნეობაში.
ტყეში.
ღამით მხოლოდ ოთხი საათი ეძინა.
არასოდეს წუწუნებდა.
არასოდეს ითხოვდა დახმარებას.
მხოლოდ ზოგჯერ იჯდა სახლის წინ, უყურებდა გზას, სადაც ოდესღაც მისი ქმარი ბოლოს გაუჩინარდა.
და ჩუმად იყო.
ადგილი, სადაც მისი ცხოვრება დაიწყო
ივანე გაიზარდა.
ისწავლა.
ოჯახი შექმნა.
ორი შვილი გაზარდა.
იმუშავა და პატიოსანი ცხოვრება იცხოვრა.
მაგრამ ყოველ წელს, 22 ივლისს, ისევ იმავე ადგილას მიდიოდა.
იმ მინდორზე.
იმ ადგილზე, სადაც მისი ცხოვრება დაიწყო.
ყვავილები მიჰქონდა.
მინდვრის ყვავილები.
გვირილები.
ზანზალაკები.
ცისფერი ყვავილები.
ჯდებოდა ბალახში და დიდხანს უყურებდა ცას.
დედაზე ფიქრობდა.
იმ ახალგაზრდა ქალზე, რომელიც მას არასოდეს უნახავს ახალგაზრდობაში.
მხოლოდ დაღლილი ხელები ახსოვდა.
ნაოჭები.
ჩუმი ღიმილი.
მაგრამ იცოდა:
მის სიცოცხლეს სწორედ მას უნდა უმადლოდეს.
მემკვიდრეობა
დღეს ივანე სტეფანის ძე 84 წლისაა.
ის ჯერ კიდევ იმავე სოფელში ცხოვრობს.
ფეხები სტკივა.
ზურგი სტკივა.
გულიც აღარ აქვს ისეთი ძლიერი.
მაგრამ ყოველ 22 ივლისს სუფთა პერანგს იცვამს, ხელში ყვავილების თაიგულს იღებს და გზას ადგება.
ნელა.
ჯოხზე დაყრდნობილი.
მინდვრისკენ.
მეზობლებმა უკვე იციან.
აღარ ეკითხებიან, სად მიდის.
იციან.
ის მიდის იქ.
იმ ადგილას, სადაც ერთმა დედამ ოდესღაც მთელი ძალით იბრძოლა, რათა მას ეცოცხლა.
ერთ დღეს მისმა 15 წლის შვილთაშვილმა, ალიოშამ, ჰკითხა:
– ბაბუა, რატომ დადიხარ ყოველთვის იქ?
ივანემ გაიღიმა.
– ყოველთვის არა. მხოლოდ წელიწადში ერთხელ.
– მაგრამ რატომ?
მოხუცმა მინდვრის შუაგულზე მიუთითა.
– იმიტომ, რომ აქ დავიბადე.
ბიჭმა გაოცებით მიმოიხედა.
მხოლოდ მინდორი იყო.
ბალახი.
ყვავილები.
არყის ხეები.
– აქ?
– დიახ. 1942 წელს. დედაჩემმა აქ, მარტო, გამაჩინა.
ბიჭი დიდხანს ჩუმად იყო.
შემდეგ ჩუმად ჰკითხა:
– მომავალ წელს მეც წამოვალ შენთან?
ივანეს თვალებში ცრემლი გაჩნდა.
– კი. მაგრამ ყვავილები შენ მოგაქვს.
მას შემდეგ ბიჭი ყოველ ივლისს მასთან ერთად მიდის.
ბალახზე ორი თაიგული დევს.
ერთი მამისგან.
ერთი შვილთაშვილისგან.
და სანამ ვინმე იმ მინდორზე დაბრუნდება, მარიამის ისტორია არ დასრულდება.
რადგან არსებობს ადგილები, რომლებიც არ უნდა დავივიწყოთ.
არსებობენ ადამიანები, რომელთა ხსოვნაც უნდა გადავცეთ.
არა წიგნებში.
არა ძეგლებში.
არამედ გულებში.
როგორც უბრალო მინდვრის ყვავილების თაიგული.
ხელიდან ხელში.
თაობიდან თაობას.
რადგან არსებობს სიცოცხლეები, რომლებიც ჩუმად იწყება…
მაგრამ სამუდამოდ აგრძელებენ ჟღერადობას.
