ოცდარვა წლის იყო ვერა, როცა ერთ ცივ შემოდგომის საღამოს პირველად გაბედა და მართლაც გაუსწორა თვალი იმას, რისიც მთელი ცხოვრება ეშინოდა.
ის მარტო დარჩა.
არა ისე, როგორც ადამიანები ჩვეულებრივ ამბობენ. არა იმიტომ, რომ ქმარმა სხვა ქალის გამო მიატოვა, არც იმიტომ, რომ სასმელს მიეძალა და არც იმიტომ, რომ უბრალოდ ცხოვრებით დაიღალა.
ვერას ქმარი ხუთი წლით ადრე ტყეში მომხდარ უბედურ შემთხვევას ემსხვერპლა. სამუშაო მანქანა გადაბრუნდა და როცა დახმარება მოვიდა, მისი გადარჩენა უკვე შეუძლებელი იყო.
შვილი არასოდეს ჰყოლიათ.
მისი მშობლები დიდი ხნის წინ სოფლის სასაფლაოზე განისვენებდნენ. უფროსი ძმა სამუშაოდ ჩრდილოეთში გადავიდა. თავიდან ხშირად სწერდა, მერე წერილები სულ უფრო იშვიათი გახდა და ბოლოს საერთოდ გაჩუმდა. უმცროსი და გათხოვდა, დიდ ქალაქში გადავიდა და ცხოვრებამ ისინიც ნელ-ნელა დააშორა ერთმანეთს.
ასე დარჩა ვერა.
სოფელში ყველა მას უბრალოდ ვერკას ეძახდა.
მოგვიანებით კი, როცა მან ცხოვრებაში ყველაზე უცნაური გადაწყვეტილება მიიღო, კიდევ ერთი სახელი შეარქვეს:
ვერკა, გიჟი.
ტყეებით გარშემორტყმულ პატარა სოფელში მამისგან მემკვიდრეობით მიღებულ, ძველ ხის სახლში ცხოვრობდა. აივანი ცალ მხარეს გადახრილიყო, სახურავი ყოველი ძლიერი წვიმის შემდეგ ჟონავდა, ფანჯრების დარაბების საღებავი კი დიდი ხნის წინ აქერცლილიყო.
ვერა ფოსტალიონად მუშაობდა.
ყოველ დილით მძიმე ჩანთას მხარზე გადაიკიდებდა და ახლომდებარე სოფლებისკენ მიდიოდა. მოხუცებისთვის პენსია მიჰქონდა, წერილებს არიგებდა, გაზეთებს ავრცელებდა. ბევრი არ ჰქონდა შემოსავალი, მაგრამ პურისთვის, ფქვილისთვის, კარტოფილისთვის და თავისი თხის საკვებისთვის საკმარისი იყო.
წლები ასე გადიოდა.
ერთ საღამოს, როცა წვიმა სახურავის ნახვრეტებში გამუდმებით აკაკუნებდა, ვერა ფანჯარასთან იჯდა და უცებ მომავალი ისე ნათლად დაინახა, რომ გული შეეკუმშა.
რამდენიმე წლის შემდეგ უკვე მოხუცი იქნებოდა.
მარტო.
ფარდის მიღმა იჯდებოდა და ცარიელ გზას შეჰყურებდა.
არავინ გაუღებდა კარს.
არავინ ჰკითხავდა:
— ვერა, როგორ ხარ?
არავინ ეტყოდა:
— დედა, მოვედი.
და მაშინ ყველაზე საშინელმა ფიქრმა გაუელვა:
რა აზრი აქვს ისე დაბერებას, რომ არავის სჭირდებოდე?
იმ ღამეს ვერამ ვერ დაიძინა.
განთიადამდე ფანჯარასთან იჯდა.
დილით კი ყველაზე თბილი სვიტერი ჩაიცვა, საბუთები მოამზადა და რაიონულ ცენტრში გაემგზავრა.
იქ ბავშვთა სახლი იყო.
ვერას იქამდე არასოდეს ჰქონდა ფეხი შედგმული.
შენობა ნაცრისფერი იყო, კედლებიდან ბევრგან ჩამოცვენილიყო ბათქაში, ფანჯრების ქვეშ კი იშვიათი ბუჩქები მიწას ძლივს ეჭიდებოდა. იქ დაახლოებით ორმოცი ბავშვი ცხოვრობდა.
ვერა დირექტორის კაბინეტში შევიდა.
ჭაღარათმიანმა დირექტორმა საბუთებიდან თავი ასწია.
— რით შემიძლია დაგეხმაროთ?
ვერა პირდაპირ საქმეზე გადავიდა.
— მინდა, ბავშვი ვიშვილო.
ქალს წარბები აეწია.
— ერთი?
— დიახ. უფრო ბიჭი მინდა. დაახლოებით ათი წლის.
— რატომ მაინცდამაინც ათი?
ვერამ მხრები აიჩეჩა.
— ძალიან პატარასთან შეიძლება გამიჭირდეს. ათი წლისას უკვე შეუძლია სახლის საქმეებში დახმარება. და მასთან საუბარიც შეიძლება.
დირექტორმა დიდხანს უყურა.
— ხვალ დაბრუნდით. ბავშვებს გაიცნობთ.
მეორე დღეს ვერა დაბრუნდა.
დირექტორმა დიდ, ცივ ოთახში შეიყვანა.
კედლების გასწვრივ რკინის საწოლები იდგა.
ფანჯარასთან სამი ბიჭი იდგა.
— ეს ანდრეია, თორმეტი წლის. ეს ილიაა, ათის. ეს კი რომაა, თერთმეტის. ძმები არიან.
ვერამ შეხედა.
— სამივე?
— დიახ. ვცდილობთ, ერთმანეთისგან არ გავაცალკეოთ.
ანდრეი უფროსი იყო. მაღალი და გამხდარი, თვალებში ისეთი სერიოზულობა ჰქონდა, თითქოს უკვე ოცდაათი წლის ყოფილიყო. ვერას თვალებში არ უყურებდა.
ილია თავი დაეხარა. ქერა თმა შუბლზე ჩამოშვებოდა და ფეხსაცმლის წვერით იატაკს ფხაჭნიდა.
რომა ყველაზე პატარა იყო. ჭორფლიანი, ფუმფულა სახის ბიჭი. მან სცადა პირველად გაეღიმა.
მხოლოდ ერთი წამით.
შემდეგ ანდრეის შეხედა და ღიმილი მაშინვე გაუქრა.
ვერა დიდხანს უყურებდა მათ.
სამივე ბიჭიც მას შეჰყურებდა.
ყველამ იცოდა, რა უნდა მომხდარიყო.
ზრდასრული შემოდის.
ათვალიერებს მათ.
ერთს ირჩევს.
დანარჩენი ორი კი რჩება.
ვერას გული შეეკუმშა.
შემდეგ ღრმად ჩაისუნთქა.
— აბა, ბარგი შეაგროვეთ.
ანდრეიმ თავი ასწია.
— სად მივდივართ?
— ჩემთან.
ბიჭი დაბნეული უყურებდა.
— ვინ მიდის?
ვერამ სამივე ძმაზე მიუთითა.
— ყველა.
სიჩუმე ჩამოვარდა.
— სამივე? — იკითხა ანდრეიმ.
— რა თქმა უნდა. ან გინდათ, რომ ერთმანეთისგან დაგაშორონ?
ბიჭებმა არაფერი უპასუხეს.
რომას თვალებში ცრემლები ჩაუდგა.
ილიამ პირველად ასწია თავი.
ანდრეი კი დიდხანს უყურებდა ვერას, თითქოს ცდილობდა გაერკვია, შეეძლო თუ არა დაეჯერებინა მისთვის.
დირექტორმა გაოგნებულმა თქვა:
— ვერა ნიკოლაევნა… თქვენ ხომ ერთი ბავშვის წაყვანა გინდოდათ.
ვერა სამივე ბიჭისკენ შემოტრიალდა.
— ერთი ჩემი გულისთვის მინდოდა წამომეყვანა.
შემდეგ გაიღიმა.
— სამი კი მათი გულისთვის.
სოფელში დიდი სკანდალი ატყდა.
ვერკამ, ფოსტალიონმა, სამი ბავშვი სახლში მოიყვანა.
სამი უცხო ბიჭი.
ბავშვთა სახლიდან.
ზინა დეიდა პირველი იყო, ვინც თავს დაესხა.
— ვერკა, სულ გაგიჟდი?!
ვერა მშვიდად შეხედა.
— არა მგონია.
— სამი ბავშვი! სამი! საერთოდ იცი, როგორი ოჯახიდან არიან?
— არა.
— დედა ალკოჰოლიკი ჰყავდათ!
ვერა გაჩუმდა.
— ვინ იცის, როგორი გენები აქვთ! ფულს მოგპარავენ! სახლს დაგიწვავენ! გაგანადგურებენ!
ვერამ მხოლოდ ეს უთხრა:
— არ ვიცი, რა წამოიღეს მათ წარსულიდან.
ზინამ გამარჯვებულივით ასწია წარბები.
— ხომ ხედავ!
— მაგრამ ვიცი, რისი მიცემაც მინდა მათთვის.
— რისი?
ვერამ ჭიშკარი გააღო.
— სახლის.
შემდეგ ზინას წინაშე ჭიშკარი დახურა.
იმ დღიდან ვერა „ვერკა, გიჟი“ გახდა.
მაგრამ მას უკვე აღარ აინტერესებდა.
რადგან სახლში სამი ბიჭი ელოდა.
პირველი თვეები საშინელი იყო.
ანდრეი იპარავდა.
არა იმიტომ, რომ ბოროტი იყო.
არამედ იმიტომ, რომ ბავშვთა სახლში ისწავლა: თუ რაღაცას სწრაფად არ აიღებ, სხვა წაგართმევს.
ქილა მურაბა.
რამდენიმე კვერცხი.
წვრილმანი ნივთები.
ვერა ყოველ ჯერზე აბრუნებინებდა მოპარულს, ბოდიშს ახდევინებდა, შემდეგ კი ანდრეის გვერდით მიუჯდებოდა და ესაუბრებოდა.
ერთ საღამოს ბოლოს ჰკითხა:
— რატომ აკეთებ ამას?
ანდრეიმ თავი დახარა.
— იმიტომ, რომ საჭიროა.
— რა არის საჭირო?
— ყველაფერი.
— მაგრამ აქ საჭმელი გაქვს. ტანსაცმელი. საწოლი.
ბიჭს მწარედ გაეღიმა.
— თქვენ გაქვთ.
ვერა გაშეშდა.
— ჩვენ არ გვაქვს.
ბავშვის ზედმეტად სერიოზული თვალების მიღმა მთელი წლების შიში იმალებოდა.
ვერა ნელა შეეხო მის ხელს და ხელი ჩაჰკიდა.
— ანდრეი, აქ აღარ უნდა გეშინოდეს, რომ ხვალ იმასაც წაგართმევენ, რაც დღეს გაქვს.
ბიჭი დიდხანს დუმდა.
— და თუ თქვენც გადაიფიქრებთ?
ვერას გული დაეწვა.
— მაშინაც შენი დედა ვიქნები.
— რატომ?
— იმიტომ, რომ მე აგირჩიე.
ანდრეიმ პირველად ვერ გაიგო.
ალბათ, მას არასოდეს არავინ ირჩევდა.
ილია გაიქცა.
არა ერთხელ.
სამჯერ.
ყოველ ჯერზე ერთი და იმავე ძველი ზურგჩანთით.
პურით, ერთი მაისურითა და გაცვეთილი სათამაშოთი.
ვერა კი ყოველ ჯერზე მის საძებნელად მიდიოდა.
წვიმაში.
თოვლში.
ღამით.
ეძებდა ტყეში, მეზობელ სოფელში, მიტოვებულ ფარდულებში, გზის პირას.
ყოველთვის პოულობდა.
გაყინულს.
მშიერს.
ჯიუტს.
ერთხელ ტყის ქოხში მიაგნო.
— სად მიდიხარ, ილიუშა?
— დედასთან.
ვერამ ცრემლები გადაყლაპა.
— მაშინ წამოდი სახლში.
— შენ დედაჩემი არ ხარ.
ვერა მის წინ ჩაიმუხლა.
— ვიცი.
ილია გაოცდა.
— არ იცი?
— მე არ გამიჩენიხარ. მაგრამ მე ვარ ის, ვინც შენს უკან მოდის, როცა გარბიხარ.
ბიჭი გაჩუმდა.
— მე ვარ ის, ვინც მთელი ღამე გეძებს, როცა ვერ გპოულობს.
ილიას თვალები ცრემლებით აევსო.
— მე ვარ ის, ვინც სახლში მაინც წაგიყვანს, მაშინაც კი, როცა ჯერ კიდევ არ გჯერა, რომ სახლში დასაბრუნებელი ადგილი გაქვს.
ბიჭს არაფერი უპასუხია.
უბრალოდ ხელი გაუწოდა.
და ერთად გაემართნენ სახლისკენ.
რომა არ ლაპარაკობდა.
კვირები.
შემდეგ თვეები.
ექიმების თქმით, ტრავმის გამო ჩაიკეტა საკუთარ თავში.
— ნუ დააჩქარებთ — ამბობდნენ. — შეიძლება, დროთა განმავლობაში ალაპარაკდეს.
ვერა არ აჩქარებდა.
ყოველ საღამოს უყვებოდა ამბებს.
თხაზე.
თავის ბაღზე.
ამინდზე.
ვაშლის ხეზე.
მოახლოებულ ზამთარზე.
რომა უბრალოდ იჯდა და დუმდა.
ერთ საღამომდე.
სამივე მაგიდასთან იჯდა.
ვახშმად ფაფა ჰქონდათ.
რომამ თავისი თეფში ბოლომდე დაცალა.
შემდეგ ჩუმად თქვა:
— კიდევ მინდა.
კოვზი ვერას ხელიდან გაუვარდა.
ანდრეიმ ხველა დაიწყო.
ილია ადგილზევე გაშეშდა.
ვერა ძლივს სუნთქავდა.
— რა თქვი?
რომამ თავი ასწია.
— კიდევ ფაფა მინდა.
ვერას სახეზე ცრემლები ჩამოუგორდა.
რომა გაკვირვებული უყურებდა.
ვერ ხვდებოდა, რატომ ტიროდა.
მას ხომ მხოლოდ ვახშმის კიდევ ერთი პორცია სურდა.
მაგრამ ვერამ იცოდა.
იმ საღამოს მან ფაფა კი არ ითხოვა.
მან ცხოვრების კიდევ ცოტა ხნით გაგრძელება ითხოვა.
წლები გაფრინდა.
სამივე ბიჭი გაიზარდა.
ანდრეი ავტომექანიკოსი გახდა.
ილია — შემდუღებელი.
რომა კი პედაგოგიურ სფეროში წავიდა.
ვერა კი კვლავ მარტო დარჩა ძველ სახლში.
ოღონდ ეს უკვე აღარ იყო ის მარტოობა.
ოთახებში დარჩა წიგნები.
ძველი რვეულები.
ქურთუკები.
კედელზე მათი სიმაღლის აღმნიშვნელი ხაზები.
და ყოველთვის მოდიოდა წერილი.
ტელეფონის ზარი.
სადღესასწაულო სტუმრობა.
ბიჭებს არასოდეს დავიწყებიათ, საიდან დაიწყეს ცხოვრება.
და არასოდეს დავიწყებიათ ის ქალიც, რომელმაც ერთ დღეს სამი ბავშვი აირჩია, იმის ნაცვლად, რომ მხოლოდ ერთი წაეყვანა სახლში.
შემდეგ ვერა დაბერებას შეუდგა.
ზურგი სტკიოდა.
მხედველობა უარესდებოდა.
მძიმე საფოსტო ჩანთის ტარება უკვე ძლივს შეეძლო.
თხაც უნდა გაეყიდა.
მაგრამ ბიჭები უფრო და უფრო ხშირად ჩამოდიოდნენ სახლში.
შეშას ჩეხავდნენ.
წყალს ეზიდებოდნენ.
აივანს არემონტებდნენ.
სახურავს აკერებდნენ.
და ყოველ ჯერზე, როცა ერთად სხდებოდნენ მაგიდასთან, ვერას ეჩვენებოდა, რომ მთელი სახლი სიცოცხლით ივსებოდა.
ერთ ივლისის საღამოს კი სიჩუმე ძრავის ხმამ დაარღვია.
ერთი მანქანა მოვიდა.
შემდეგ კიდევ ერთი.
შემდეგ კიდევ ერთი.
ვერას ჭიშკართან სამი მანქანა გაჩერდა.
პირველიდან ანდრეი გადმოვიდა.
მეორედან — ილია.
მესამედან — რომა.
მაგრამ მარტო არ მოსულან.
ცოლები.
შვილები.
შვილიშვილები.
ვერა უბრალოდ უყურებდა მათ.
— რა მოხდა? — იკითხა მან.
ანდრეიმ გაიღიმა.
— დედა, რაღაც შევათანხმეთ.
— რა?
— შენი სახლი.
ვერამ უკან გაიხედა.
— რა სჭირს?
— სახურავი ჟონავს. კოჭები დამპალია. ღუმელი ბოლავს.
ილიამ სიტყვა გააგრძელა:
— ახალს აგიშენებთ.
ვერას გაეცინა.
— მე? რად მინდა? სანამ მოვკვდები, თქვენს ფულსაც ვერ ნახავთ უკან.
ანდრეიმ სერიოზულად შეხედა.
— იმიტომ არ ვაშენებთ, რომ ოდესმე ჩვენი გახდეს.
— აბა რატომ?
რომა უფრო ახლოს მივიდა.
— იმიტომ, რომ ოცი წლის წინ შენ მოგვცა სახლი.
ვერა გაჩუმდა.
— ახლა ჩვენ გაძლევთ სახლს.
მთელი სოფელი დაეხმარა.
მათ შორის ისინიც, ვინც ოდესღაც გიჟს ეძახდა.
ანდრეიმ სამუშაო რამდენიმე კვირით მიატოვა.
ილიამ შვებულება აიღო.
რომა ყოველ შაბათ-კვირას სახლში ჩამოდიოდა.
ძველი სახლი დაანგრიეს.
ახალი საძირკველი ჩაასხეს.
კედლები ახალი წითელი ლარქის ხისგან ააშენეს.
ახალი სახურავი დააგეს.
დიდი ფანჯრები ჩასვეს.
ნათელი სამზარეულო გააკეთეს.
თბილი სააბაზანო.
ფართო ვერანდა.
ხოლო სხვენში — ოთახი შვილიშვილებისთვის.
როცა ყველაფერი დასრულდა, ვერა დიდხანს მხოლოდ მის წინ იდგა.
არ იცოდა, რა ეთქვა.
ზინა დეიდაც იდგა იქ, ღობის მეორე მხარეს.
წლებია ამაზე არ უსაუბრია.
ახლა კი თავი დახარა.
— ვერკა…
— ჰო?
— გახსოვს, მაშინ რა გითხარი?
ვერას გაეღიმა.
— ბევრი რამ მითხარი.
ზინამ უხერხულად ხელები მოიფშვნიტა.
— მეგონა, ბავშვი ისეთი იქნებოდა, როგორიც მისი დედა იყო.
ხანგრძლივი სიჩუმე ჩამოვარდა.
— შევცდი.
ზინამ ახალ სახლს შეხედა.
— ძალიან შევცდი.
ახალი სახლის გახსნაზე მთელი სოფელი შეიკრიბა.
ეზოში გრძელი მაგიდები გაშალეს.
სიცილი.
ჩაი.
ნამცხვრები.
ბავშვების ჟრიამული.
და სამი მამაკაცი, რომლებსაც ოდესღაც ეშინოდათ, რომ მათ არავინ აირჩევდა.
უცებ ანდრეი წამოდგა.
— რაღაც მინდა ვთქვა.
ყველა დადუმდა.
ანდრეი ვერასკენ შემოტრიალდა.
— სიტყვით გამოსვლა არ გამომდის. მანქანებს ვაკეთებ. ეს გამომდის.
მაგიდის გარშემო სიცილმა გაიჟღერა.
შემდეგ მისი სახე სერიოზული გახდა.
— მაგრამ ერთი რამ ვიცი.
ვერას თვალებში შეხედა.
— ეს ქალი ჩვენი დედაა.
სიჩუმე ჩამოვარდა.
— არა იმიტომ, რომ მან გაგვაჩინა.
ანდრეის ხმა აუკანკალდა.
— არამედ იმიტომ, რომ მან ჩვენ აგვირჩია.
ვერამ თავი დახარა.
— მას შეეძლო ერთი ბავშვი წაეყვანა.
ანდრეიმ ძმებს შეხედა.
— მაგრამ სამივე წაგვიყვანა.
— შეეძლო, დავეპატრონებინეთ უკან, როცა ვიპარავდით.
— მაგრამ არ დაგვაბრუნა.
— შეეძლო, უკან დაგვებრუნებინა, როცა გავრბოდით.
— მაგრამ ჩვენ გამოგვყვა.
— შეეძლო, უკან დავებრუნებინეთ, როცა მასთან საუბარს არ ვიწყებდით.
ანდრეის გაეღიმა.
— მაგრამ დაგველოდა.
შემდეგ ჭიქა ასწია.
— დედას გაუმარჯოს.
ილიაც წამოდგა.
რომაც.
შემდეგ ყველა დანარჩენი.
— ვერა ნიკოლაევნას გაუმარჯოს!
ვერა ტიროდა.
ცრემლები არ მოუწმენდია.
არც უნდოდა.
რადგან ეს მარტოობის ცრემლები არ იყო.
ეს იყო მტკიცებულება იმისა, რომ ცხოვრებას ზოგჯერ ადამიანი სწორედ იქ უბრუნდება საკუთარ თავს, სადაც ამას ყველაზე ნაკლებად ელოდება.
იმ საღამოს, როცა ყველა სახლში წავიდა, ვერა ახალ ვერანდაზე გავიდა.
სახლის ფანჯრები კაშკაშად ანათებდა.
შიგნით მისი რძლები ჭურჭელს რეცხავდნენ.
ზემოდან ბავშვების ხმები ისმოდა.
მისაღებ ოთახში ანდრეი და ილია რაღაცაზე ჩუმად კამათობდნენ.
რომა კი პატარა ბავშვის დაძინებას ცდილობდა.
ვერა ვერანდაზე დაჯდა.
მდინარეს შეხედა.
ტყეს შეხედა.
და გაახსენდა ოცი წლის წინანდელი საღამო.
როცა ეშინოდა, რომ ოდესმე მარტო დაბერდებოდა.
ახლა უკვე იცოდა, რამდენად ცდებოდა.
ბედნიერება ყოველთვის ისე არ მოდის, როგორც წარმოგვიდგენია.
ზოგჯერ საკუთარი შვილი არ იბადება.
ზოგჯერ ბავშვთა სახლის ცივ ოთახში სამი დაჭრილი ბიჭი დგას.
ზოგჯერ მხოლოდ ერთი გადაწყვეტილებაა საჭირო.
ერთი წინადადება:
„სამივე ჩემთან მოდიხართ.“
და იმ წამიდან ოთხი ადამიანის მთელი ცხოვრება იცვლება.
ვერამ ახალ სახლს შეხედა.
შემდეგ თვალები დახუჭა.
— მადლობა — ჩურჩულით თქვა.
არ იცოდა, ვის.
ალბათ ღმერთს.
ალბათ ბედისწერას.
ალბათ იმ უცნობ ქალს, რომელმაც სამი ბიჭი გააჩინა, მაგრამ მათ გვერდით დარჩენა ვერ შეძლო.
მათ დაკარგეს ერთი დედა.
ვერამ კი სამი ბიჭი იპოვა.
და ამასთან ერთად იპოვა ისიც, რასაც მთელი ცხოვრება ეძებდა:
ოჯახი.
ამ დროს შიგნიდან ხმა გაისმა:
— დედა! სად ხარ? ჩაი ცივდება!
ვერას გაეღიმა.
წამოდგა.
— მოვდივარ!
უკვე კარის სახელურს უნდა შეხებოდა, როცა რაღაცამ შეაჩერა.
უკან, ბნელ ტყეს გახედა.
იმავე გზას, რომელსაც ოდესღაც მარტო უყურებდა ფანჯრიდან.
შემდეგ შორს სამი პატარა სინათლე დაინახა.
შვილიშვილები ფანრებით მისკენ მორბოდნენ.
— ბებო! დაგველოდე!
ვერა ახარხარდა.
და იმ წამს მიხვდა:
ადამიანს მთელი ცხოვრება ჰგონია, რომ სახლი ერთი ადგილია.
მაგრამ სახლი კედლებში არ არის.
არც სახურავში.
არც იმ სახლში, რომელიც მემკვიდრეობით მიიღე ან საკუთარი ხელით ააშენე.
სახლი იქ არის, სადაც ვიღაც ამჩნევს, როცა იქ არ ხარ.
სადაც ვიღაც შენს ნაბიჯებს ელოდება.
სადაც დაღლილი ბავშვი გეკითხება:
— დედა, სად ხარ?
ვერამ კარი თავის უკან დახურა.
და ცხოვრებაში პირველად აღარ ეშინოდა, რომ ოდესმე მარტო დარჩებოდა.
ახლა იმის ეშინოდა, რომ დრო საკმარისი არ იქნებოდა იმ ადამიანებთან ერთად ყოფნისთვის, რომლებიც სახლში ელოდნენ.
სამზარეულოში ჩაი უკვე ორთქლავდა.
სამი ვაჟი, სამი რძალი და შვილიშვილები მაგიდის გარშემო ისხდნენ.
რომამ თავი ასწია.
— უკვე გვეგონა, რომ დაგკარგეთ.
ვერამ თავსაფარი დადო.
— მე?
გაეღიმა.
— მე თქვენ ოცი წლის წინ გიპოვეთ.
ანდრეი წამოდგა და ჩაეხუტა.
ილიაც მივიდა.
რომამ კი ჩუმად მოუჭირა ხელი.
ვერამ ირგვლივ მიმოიხედა.
და მაშინ ბოლოს და ბოლოს თქვა ის, რისი მოსმენაც ოდესღაც ასე ძალიან უნდოდა:
— რა კარგია სახლში დაბრუნება.
გარეთ წვიმა წამოვიდა.
შიგნით კი აღარავინ იყო მარტო.
